AI en consumentenbescherming

Kort antwoord: AI die consumenten misleidt, onder druk zet of hun zwakheden uitbuit, valt onder het bestaande verbod op oneerlijke handelspraktijken (Richtlijn 2005/29/EG) — en soms ook onder de verboden uit de AI Act. Beide regimes gelden naast elkaar, en het consumentenrecht geldt ongeacht of je AI-systeem hoog risico is.

Wat het consumentenrecht verbiedt

De richtlijn oneerlijke handelspraktijken verbiedt twee hoofdcategorieën: misleidende praktijken (onjuiste of verwarrende informatie) en agressieve praktijken (intimidatie, dwang, ongepaste beïnvloeding). De maatstaf is of de gemiddelde consument tot een besluit wordt gebracht dat hij anders niet had genomen.

Dat raakt AI direct. Een aanbevelingssysteem dat schaarste verzint, een chatbot die onjuiste claims doet, of een interface die afmelden bewust moeilijk maakt — het zijn klassieke oneerlijke praktijken in een nieuw jasje.

Dark patterns en gepersonaliseerde misleiding

AI maakt twee dingen makkelijker. Ten eerste dark patterns: misleidende interface-ontwerpen die consumenten naar een keuze sturen. Ten tweede personalisatie: misleiding op maat, afgestemd op het profiel of het moment van zwakte van een individu.

Juist die personalisatie is gevaarlijk, omdat de "gemiddelde consument" niet meer het ijkpunt is — iedereen krijgt een eigen, geoptimaliseerde overtuigingsstrategie. Het consumentenrecht houdt rekening met kwetsbare groepen, en gepersonaliseerde druk kan sneller als agressief of misleidend gelden.

De grens met de AI Act

De AI Act verbiedt AI die met manipulatieve of bedrieglijke technieken het gedrag wezenlijk verstoort, en AI die kwetsbaarheden (leeftijd, beperking, sociale of economische situatie) uitbuit. Zie verboden AI-praktijken.

Dat verbod overlapt deels met het consumentenrecht maar dekt het niet af: veel oneerlijke praktijken halen de hoge drempel van de AI Act niet, maar zijn wél verboden als handelspraktijk. Daarnaast vereist artikel 50 dat gebruikers weten dat ze met AI praten en dat synthetische content herkenbaar is — wat misleiding helpt voorkomen.

Nep-content en vertrouwen

AI-gegenereerde reviews, getuigenissen en "onafhankelijke" vergelijkingen zijn misleidend als ze als echt worden gepresenteerd. Het tonen van verzonnen sociale bewijskracht is een oneerlijke praktijk. Dit raakt aan AI en desinformatie, waar dezelfde technieken in een politieke context spelen.

Wat te doen

• Toets interfaces op sturende of misleidende elementen, niet alleen op de tekst maar op het ontwerp.
• Markeer AI-content: chatbots, gegenereerde beelden en synthetische reviews herkenbaar maken.
• Wees terughoudend met personalisatie die zich richt op zwakheden of urgentie verzint.
• Controleer claims die een AI-systeem zelf genereert op juistheid en onderbouwing.
• Combineer de regimes: consumentenrecht én AI Act, want de eerste geldt ook buiten hoog risico.

Conformiteit met de AI Act zegt weinig over je marketing. Het verbod op oneerlijke handelspraktijken geldt los daarvan.