Verboden AI-praktijken (artikel 5): de harde ondergrens die al geldt

Artikel 5 is de hardste bepaling van de AI-verordening: geen verplichtingen of voorwaarden, maar een volledig verbod. Het geldt sinds 2 februari 2025, voor aanbieders én gebruikers, en het Digital Omnibus-akkoord van mei 2026 verandert er niets aan (zie de tijdlijn). Wie het overtreedt riskeert de hoogste boetecategorie van de verordening: tot 35 miljoen euro of 7 procent van de wereldwijde jaaromzet (artikel 99, lid 3).

De acht verboden categorieën

1. Manipulatieve of misleidende technieken die het gedrag van personen

wezenlijk verstoren en (waarschijnlijk) aanzienlijke schade veroorzaken, buiten hun bewustzijn om.

1. Uitbuiting van kwetsbaarheden vanwege leeftijd, handicap of sociale of

economische situatie, met hetzelfde schadecriterium.

1. Social scoring: het beoordelen van personen op sociaal gedrag of

persoonskenmerken, wanneer dat leidt tot nadelige behandeling in een context die niets met de data te maken heeft of die onevenredig is. Het verbod raakt overheden én private partijen.

1. Risicovoorspelling van strafbare feiten uitsluitend op basis van

profilering of persoonlijkheidskenmerken.

1. Ongericht scrapen van gezichtsbeelden van internet of camerabeelden om

gezichtsherkenningsdatabanken op te bouwen.

1. Emotieherkenning op de werkplek en in het onderwijs, behoudens medische

of veiligheidsredenen.

1. Biometrische categorisering om gevoelige kenmerken af te leiden (ras,

politieke opvattingen, vakbondslidmaatschap, religie, seksuele gerichtheid).

1. **Realtime biometrische identificatie op afstand in de openbare ruimte

voor rechtshandhaving**, behoudens limitatief omschreven uitzonderingen met voorafgaande toestemming.

Een negende verbod via de Omnibus (vanaf 2 december 2026)

Het Digital Omnibus-akkoord van mei 2026 voegt een nieuwe verboden categorie toe aan artikel 5: AI-systemen die niet-consensueel intiem beeldmateriaal ("nudifiers") of materiaal van seksueel kindermisbruik (CSAM) genereren of manipuleren. Dit verbod geldt vanaf 2 december 2026. Het raakt niet alleen systemen die hiervoor bedoeld zijn, maar elk systeem waarbij zulke output een redelijkerwijs voorzienbaar gevolg is zonder afdoende technische waarborgen.

Waar de randen liggen

De Commissie heeft de open begrippen op 4 februari 2025 ingekleurd met richtsnoeren. Drie verduidelijkingen springen eruit. Ten eerste: het manipulatieverbod vraagt een wezenlijke gedragsverstoring én (waarschijnlijke) aanzienlijke schade — gewone personalisatie en reclame vallen er niet onder. Ten tweede: het social-scoringverbod kijkt naar het effect (ongerelateerde of onevenredige nadelige behandeling), niet naar het etiket dat een systeem draagt; ook een "fraudescore" kan eronder vallen. Ten derde: bij emotieherkenning op de werkvloer is de uitzondering smal — welzijnsmonitoring die feitelijk functioneren meet, valt onder het verbod.

Wat dit betekent voor de praktijk

De verboden gelden voor het hele gebruik in de Unie, ongeacht waar de aanbieder zit. Voor de meeste organisaties is de praktische opdracht een screeningsvraag in het AI-register: valt een bestaande of voorgenomen toepassing in een van de acht categorieën, of komt zij er gevaarlijk dichtbij? Bij twijfelgevallen — gamificatie die gedrag stuurt, scoring in klantacceptatie, monitoringtools voor personeel — zijn de richtsnoeren van 4 februari 2025 het eerste toetsingskader. Sinds de verboden van kracht werden, is dit de bepaling waarop toezichthouders het snelst kunnen handhaven: er hoeft geen hoogrisicoclassificatie te worden vastgesteld, alleen een verboden praktijk.