AI en mededingingsrecht: algoritmische prijsafstemming en marktmacht

Kort antwoord: AI verandert de regels van het mededingingsrecht niet, maar maakt nieuwe vormen van overtreding mogelijk. Als concurrenten hun prijzen op elkaar afstemmen via algoritmes, kan dat een verboden kartel zijn onder artikel 101 VWEU. En een onderneming met een machtspositie op een AI- of datamarkt kan onder het verbod op misbruik vallen (artikel 102 VWEU). De AI Act regelt productveiligheid, niet mededinging — die kaders staan los van elkaar.

Algoritmische prijsafstemming

Het kartelverbod (artikel 101 VWEU) verbiedt afspraken die de concurrentie beperken, zoals het afstemmen van prijzen. Algoritmes kunnen dat op verschillende manieren bewerkstelligen:

• Bewuste afstemming. Concurrenten gebruiken hetzelfde prijsalgoritme of dezelfde prijssoftware om prijzen te coördineren.
• Hub-and-spoke. Een gedeelde dienstverlener of platform synchroniseert de prijzen van meerdere afnemers.
• Autonome afstemming. Zelflerende algoritmes komen onafhankelijk tot parallelle prijzen — juridisch het lastigste scenario, omdat een uitdrukkelijke afspraak ontbreekt.

Het ontbreken van menselijke afstemming is geen vrijbrief: wie een algoritme inzet dat tot coördinatie leidt, blijft verantwoordelijk. Mededingingsautoriteiten kijken naar het effect op de markt, niet alleen naar de bedoeling van de programmeur.

Ook prijssoftware die transparantie tussen concurrenten vergroot, kan problematisch zijn. Wanneer rivalen via een gedeelde tool elkaars prijzen vrijwel realtime kunnen volgen en aanpassen, kan dat de prijsconcurrentie feitelijk uitschakelen.

Marktmacht en datavoordeel

Het verbod op misbruik van een machtspositie (artikel 102 VWEU) wordt relevant wanneer AI marktmacht versterkt. Toegang tot grote datasets, rekenkracht en gebruikersnetwerken kan toetredingsdrempels opwerpen.

Mogelijke risico's zijn zelfbevoordeling, koppelverkoop van AI-diensten of het afsnijden van concurrenten van essentiële data. Dit raakt aan de bredere discussie over marktmacht en concentratie in de AI-keten.

Daarnaast bestaat in de EU specifieke platformregelgeving die naast het algemene mededingingsrecht geldt en aan grote digitale poortwachters extra verplichtingen oplegt. Voor AI-aanbieders met een sterke positie is het verstandig beide sporen in de gaten te houden.

AI Act en mededinging: gescheiden sporen

De AI Act stelt eisen aan veiligheid, transparantie en risicobeheer van AI-systemen, maar bevat geen mededingingsregels. Een systeem kan dus volledig AI Act-conform zijn én tegelijk mededingingsrechtelijk problematisch — net zoals conformiteit losstaat van toegankelijkheid of andere kaders. Beoordeel beide vragen apart.

Wat te doen

• Beoordeel je prijsalgoritmes: kunnen ze tot coördinatie met concurrenten leiden, ook onbedoeld?
• Vermijd gedeelde prijssoftware waarmee concurrenten effectief dezelfde prijzen zetten.
• Toets je marktpositie: heb je een machtspositie op een data- of AI-markt?
• Documenteer onafhankelijke besluitvorming over prijzen en toegang.
• Betrek mededingingsexpertise bij het ontwerp van prijs- en platformalgoritmes.

AI maakt afstemming makkelijker en sneller — en daarmee ook makkelijker te detecteren. Wie het ontwerp vooraf toetst, voorkomt dat efficiëntie omslaat in een overtreding.