Open-source AI-modellen onder de AI Act: vrijstellingen en grenzen

Kort antwoord: De AI Act geeft GPAI-modellen die onder een vrije en open licentie worden vrijgegeven een gedeeltelijke vrijstelling van enkele verplichtingen. De vrijstelling is echter smal: het auteursrechtbeleid en de openbare samenvatting van trainingsdata blijven verplicht, en zodra een open-source model systeemrisico heeft, vervalt de vrijstelling volledig. "Open" betekent dus niet "vrij van de AI Act".

Waarvoor de vrijstelling wél geldt

Voor GPAI-modellen die onder een vrije en open licentie worden vrijgegeven — waarbij de parameters, architectuur en gebruiksinformatie publiek toegankelijk zijn — vervallen twee van de basisverplichtingen: het opstellen van uitgebreide technische documentatie en het verstrekken van informatie aan downstream-aanbieders. De gedachte is dat open beschikbaarheid die transparantie deels zelf al levert.

De vrijstelling geldt alleen bij een echte open licentie. Een licentie die commercieel gebruik beperkt, monetiseert, of toegang tot gewichten en parameters niet vrijgeeft, telt niet als "vrij en open" in de zin van de AI Act. Veel zogenoemde "open-weights"-modellen met restrictieve voorwaarden vallen daardoor buiten de boot.

Wat altijd blijft gelden

Twee verplichtingen blijven óók voor open-source GPAI staan:

• Auteursrechtbeleid: een beleid om het EU-auteursrecht na te leven, inclusief het respecteren van een tekst- en datamining-voorbehoud — zie AI en auteursrecht op trainingsdata.
• Samenvatting van trainingsdata: een voldoende gedetailleerde openbare samenvatting van de gebruikte trainingscontent, volgens het model van het AI Office.

Open-source ontslaat een aanbieder dus niet van de auteursrecht- en transparantiekern van het regime.

De grens: systeemrisico

De belangrijkste grens is hard: zodra een open-source model systeemrisico heeft (zie foundation models en systeemrisico), gelden álle verplichtingen van art. 55 onverkort — modelevaluatie, risicobeperking, incidentmelding en cyberbeveiliging. De open licentie geeft dan geen enkele verlichting. Een open frontier-model wordt dus net zo zwaar gereguleerd als een gesloten.

Let op de rol-verschuiving

Wie een open-source model downloadt en substantieel aanpast (bijvoorbeeld zwaar fijnafstemt of opnieuw traint), kan zelf aanbieder worden van een nieuw GPAI-model — met de bijbehorende verplichtingen. Licht gebruik of integratie in een applicatie maakt je doorgaans niet tot aanbieder, maar de grens tussen gebruiken en aanpassen is bepalend. Houd daarom bij wat je met een gedownload model doet: een lichte aanpassing voor eigen gebruik is iets anders dan een herwerkt model dat je weer publiek of aan klanten verstrekt.

Open is geen vrijbrief op andere terreinen

De open-source nuance zit alleen in het GPAI-modelregime. Bouw je met een open model een concrete toepassing — bijvoorbeeld een hoogrisico-systeem — dan gelden de gewone verplichtingen voor die toepassing onverkort, ongeacht de licentie van het model. De licentie van het model en de regulering van jouw toepassing zijn twee aparte vragen.

Wat te doen

• Controleer de licentie echt: alleen een vrije en open licentie zonder commerciële restricties geeft de vrijstelling.
• Houd auteursrechtbeleid en trainingsdata-samenvatting op orde — die gelden ook open-source.
• Toets op systeemrisico: boven 10^25 FLOP of bij aanwijzing vervalt elke vrijstelling.
• Bewaak je eigen rol: substantiële aanpassing kan je tot aanbieder maken.
• Documenteer je keuzes in je AI-governance-raamwerk, zodat de vrijstellingsgrond aantoonbaar is.