AI in de industrie: samenloop met de Machineverordening

Kort antwoord: Voor AI in de industrie is de centrale vraag of het AI-systeem een veiligheidscomponent is van een product dat al onder Europese productveiligheidswetgeving valt. Zo ja, dan classificeert bijlage I van de AI Act het systeem als hoogrisico, en geldt tegelijk de nieuwe Machineverordening. Dat is geen keuze tussen twee regels, maar twee conformiteitssporen die op één product samenkomen.

Bijlage I: de koppeling met productveiligheid

De AI Act kent twee routes naar hoogrisico. Bijlage III somt zelfstandige toepassingen op (zoals werving of kritieke infrastructuur). Bijlage I doet iets anders: het verklaart een AI-systeem hoogrisico wanneer het een veiligheidscomponent is van een product dat onder genoemde sectorale wetgeving valt — en de Machineverordening staat op die lijst. Een AI die bepaalt wanneer een robotarm stopt of een pers blokkeert, is daarmee een hoogrisico-systeem.

De Machineverordening

De Machineverordening (Verordening (EU) 2023/1230) vervangt de oude Machinerichtlijn en is vanaf begin 2027 van toepassing. Nieuw is dat zij AI-gestuurde en zelflerende veiligheidsfuncties uitdrukkelijk adresseert. Machines met evoluerend gedrag, met systemen die volledig of gedeeltelijk zelflerend zijn, en met software-updates die het veiligheidsgedrag wijzigen, krijgen specifieke eisen. De verordening verlangt dat de fabrikant de risico's van dat lerende gedrag beheerst gedurende de hele levensduur.

Eén product, twee sporen

Het lastige is de afstemming. De AI Act eist een risicobeheersysteem, technische documentatie, datakwaliteit, logging en menselijk toezicht voor het AI-deel. De Machineverordening eist een eigen risicobeoordeling en essentiële veiligheidseisen voor de machine als geheel. De CE-markering moet beide dekken. In de praktijk wordt de conformiteitsbeoordeling daarom geïntegreerd: één technisch dossier dat aan beide regimes voldoet, zodat je niet twee keer hetzelfde aantoont met verschillende uitkomsten.

Predictive maintenance en kwaliteitscontrole

Niet elke fabrieks-AI is hoogrisico. Predictive maintenance, kwaliteitsinspectie op basis van beeldherkenning of procesoptimalisatie zijn vaak géén veiligheidscomponent en vallen dan buiten bijlage I. De toets blijft functioneel: bepaalt het systeem (mede) de veiligheid van personen, dan kantelt het naar hoogrisico. Hetzelfde mechanisme zie je in andere sectoren, zoals bij AI in de energiesector.

Wat te doen

• Classificeer per functie: is het AI-systeem een veiligheidscomponent of niet?
• Stem de twee dossiers af: integreer de AI Act-documentatie met de Machineverordening-risicobeoordeling.
• Borg lerend gedrag: leg vast hoe je risico's van zelflerende of updatebare systemen beheerst.
• Plan op tijdlijnen: hoogrisico-verplichtingen en Machineverordening lopen niet exact gelijk; check de toepassingsdata.
• Betrek je notified body vroeg als externe conformiteitsbeoordeling nodig is.

Voor industriële AI is de kernfout het behandelen van AI Act en machineveiligheid als losse trajecten. Het is één product met twee samenlopende eisensets.