AI-aansprakelijkheid: wie betaalt als AI schade veroorzaakt?

Kort antwoord: De AI Act bepaalt hoe je een AI-systeem veilig op de markt brengt, maar niet wie de schade betaalt als het tóch misgaat. Die civielrechtelijke vraag wordt vooral geregeld door de herziene Productaansprakelijkheidsrichtlijn (PLD, Richtlijn (EU) 2024/2853), die software en AI uitdrukkelijk als "product" behandelt en de bewijslast voor gedupeerden verlicht. Het aparte voorstel voor een AI Liability Directive is door de Commissie in 2025 ingetrokken.

Twee soorten regels die je niet moet verwarren

De AI Act is publiekrechtelijke productregulering: risicoclassificatie, conformiteitsbeoordeling, toezicht en boetes. Hij geeft een gedupeerde geen recht op schadevergoeding. Daarvoor bestaat het aansprakelijkheidsrecht: de regels die bepalen wie financieel opdraait voor geleden schade. Een organisatie kan dus volledig AI Act-conform zijn én toch civielrechtelijk aansprakelijk worden gesteld — en omgekeerd.

De herziene Productaansprakelijkheidsrichtlijn

De oude productaansprakelijkheidsrichtlijn uit 1985 paste slecht op software en AI. De herziene PLD (Richtlijn (EU) 2024/2853) repareert dat op drie punten die voor AI cruciaal zijn:

• Software en AI zijn "product". Ook losse software, AI-systemen en digitale diensten die de werking van een product bepalen, vallen onder de risicoaansprakelijkheid — los van schuld.
• Ook updates en zelflerend gedrag tellen. Een product kan gebrekkig worden door een ontbrekende beveiligingsupdate of door gedrag dat het na verkoop zelf aanleert; de fabrikant kan daarvoor aansprakelijk blijven.
• Lichtere bewijslast. Bij complexe of ondoorzichtige systemen kan de rechter openbaarmaking van bewijs gelasten en gebrekkigheid of causaal verband vermoeden als de gedupeerde dat anders bijna onmogelijk kan aantonen. Dat haalt de "black box"-drempel weg.

De lidstaten moeten de richtlijn uiterlijk 9 december 2026 omzetten; zij geldt voor producten die daarna op de markt komen.

Waarom de AI Liability Directive verdween

Naast de PLD lag er een voorstel voor een AI Liability Directive (AILD), bedoeld voor schuldaansprakelijkheid (bijvoorbeeld onzorgvuldig gebruik) los van een productgebrek. De Commissie heeft dat voorstel in 2025 ingetrokken wegens uitblijvende overeenstemming. Het gevolg: schuldaansprakelijkheid bij AI loopt voorlopig via het nationale recht van elke lidstaat — met de bekende verschillen van dien.

Het scherpst bij agentic AI

De aansprakelijkheidsvraag wordt het lastigst bij agentic AI: systemen die zelfstandig handelen en onomkeerbare gevolgen veroorzaken. Ligt de verantwoordelijkheid bij de aanbieder van de agent, bij de organisatie die hem inzet of bij de leverancier van het onderliggende model? De PLD biedt een productroute, maar de afbakening tussen die partijen is precies wat in contracten en rechtspraak nog moet uitkristalliseren.

Wat te doen

• Leg verantwoordelijkheden contractueel vast met leveranciers van AI-systemen en -modellen — zie AI in contracten.
• Bewaar bewijs: logging, technische documentatie en versiebeheer bepalen straks of je een vermoeden van gebrekkigheid kunt weerleggen.
• Houd updates bij: een nagelaten beveiligingsupdate kan een product gebrekkig maken.
• Beoordeel je verzekering: dekt de bedrijfs- of productaansprakelijkheidspolis schade door AI-gedrag?

AI-conformiteit en AI-aansprakelijkheid zijn twee aparte werelden. Wie alleen op de AI Act stuurt, regelt de vergunning maar niet het risico.